آنانند . اگر قهرا طرد شوند ، باقى نمىمانند مگر بىدينان متظاهرين به كفر و الحاد ؛ و اگر به اين حال بمانند ، اسلام را در خطر مىگذارند و به جاى اين‌كه اسلام را ترويج كنند ، با اسلام ضدّيت مىكنند . اگر اين روزنامه‌هاى مذكور و اين انجمن‌ها نباشد ، در ايران چيزى به نام دين منتشر نمىگردد ؛ و اگر باشند ، خرافات به نام دين رواج مىيابد و سبب تقهقر مسلمين و پيشرفت بىدينان مىگردد و راه ، منحصر است به اين‌كه حقايق اسلامى همان‌طور كه در قرآن و احاديث صحيحهء كلمات فقهاى كرام است ، بدون هيچ ملاحظه معمول به مسلمانان بشود . در اين صورت قطعا تمام اهل عالم مسلمان خواهند شد . « وَ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ » . « 1 » دو مسأله‌اى كه منظور ما از نوشتن اين كتاب مىباشد ، به خوبى واضح خواهد شد كه تا چه اندازه بىدينان افراط كرده‌اند و دين‌داران تفريط نموده‌اند و هر دو از دين اسلام خارج شدند . فاصله ما بين متجدّدين و متديّنين در نتيجهء انحراف دو طبقه سابق الذكر از موازين دين مبين اسلام و اعتدالى كه دين اسلام در تمام امور و شؤون دارد ، فاصلهء بسيار ممتد ما بين متديّنين و متجدّدين ايجاد شد و هريك از ديگرى ، هزارها فرسنگ دور شده و تشتّت و اختلاف و پراكندگى عجيبى در جامعهء ايرانى پيدا شده است ، و ممكن نيست كه اين اختلاف و پراكندگى رفع بشود مگر اين‌كه متجدّدين از افراط و متديّنين از تفريط دست بكشند و هر دو تسليم احكام اسلامى بشوند كه از افراط و تفريط عارى است . متجدّدين اغلب به طهارت و نجاست قائل نيستند و هر پليدى و نجسى را استعمال مىكنند و متديّنين اين قدر دست و روى خودشان را با آب‌هاى كثيف حوض‌ها مىشويند كه پوست دست و صورت كنده مىشود . متجدّدين ايستاده ادرار مىكنند و با كاغذ محلّ غايط را پاك مىكنند ، و از مضرّات ترشّحات بول و ذرّات غايط احتراز نمىكنند ، و متديّنين با چندين آفتابه آب ، خودشان را مىشويند و توهّم مىكنند كه پاك نشده‌اند . متجدّدين به هر مالى كه مىرسند مباح و مفت خود مىدانند و لو مال حرام بينوايان و ضعفا و فقرا و يتاما باشد ؛ و متظاهرين به ديانت از سرقت ظاهر احتراز مىكنند ؛ امّا ربا و احتكار [ را ] جايز مىدانند و حقّا بايد گفت كه متديّنين و متجدّدين در خوردن مال مشترك هستند ، امّا طريق آن مختلف است . متجدّدين حتما با آب دوش ، خودشان را مىشويند و با حوض و خزانه و لو آن‌كه آن هم مقطر باشد ، استحمام نمىنمايند و متديّنين حتما بايد با آب كثيف خزانه‌ها كه داراى انواع كثافات مىباشد و شرعا استحمام در آن مكروه يا حرام باشد ، غسل كنند و

--> ( 1 ) . انفال ، 39